Skip to content

Bouwen voor de geest (trailer 4 min)

Bij het betreden van bijvoorbeeld een middeleeuwse kathedraal overvalt veel bezoekers – ook indien zij de kerk niet bezoeken als gelovige – een gevoel van verwondering, een sensatie van uitgetild worden boven het directe en tastbare. De ruimte brengt een effect teweeg in de geest dat de functie van die ruimte – het stimuleren van de godsdienstige beleving – niet alleen ondersteunt maar versterkt.

Welke elementen spelen daarbij de hoofdrol; welk spel van lichtval, vorm, kleur, diepte, ruimte en zelfs akoestiek brengt die ruimtelijke en geestelijke ervaring te weeg?

Het creëren van een ruimte voor de geest is misschien wel een ultieme opgave binnen de architectuur. Het gestalte geven, het met alle ten dienste staande middelen ‘omhullen’ van een spirituele functie, en het expressie geven aan die functie, zouden we kunnen omschrijven als het zichtbaar en voelbaar maken van het onstoffelijke, het gieten van geest in tastbare en minder tastbare materialen.

Het is de kunst om de ruimte een gedaante te geven die maakt dat de bezoeker zich bewust wordt van een essentie, zich opgenomen voelt in een omgeving en die hem opent voor grotere kwesties, voor zijn relatie tot het hogere – noem het god, of de zin van zijn bestaan, de kosmos, of het zelf – die hem opent voor alles wat meer is dan het alledaagse doen en laten.
Het begrip ‘tempel’ omvat misschien wel het beste alle facetten van deze ‘ruimtelijke omhulling’. Daaronder verstaan we immers niet alleen religieuze, maar ook tal van culturele gebouwen, die een soortgelijke geestelijke functie vervullen en ook een vergelijkbaar verschijnsel van verheffing kunnen veroorzaken.

Het scheppen van een menselijk ‘binnen’ in de onmetelijkheid – bouwen voor de geest – is zodoende een van de grootste uitdagingen voor een architect
Stichting de Stad organiseert in de maand maart 2008 samen met diverse andere instellingen diverse activiteiten rond dit thema. Met tentoonstellingen, een symposium, lezingen en een ontwerpwedstrijd voor een publieke geestelijke ruimte in het centrum van Dordrecht, probeert de Stichting door te dringen tot de kern van het ‘bouwen voor de geest’.
In de loop van de geschiedenis heeft de ‘tempel’ vele vormen aangenomen: hindoeïstische en boeddhistische, Egyptische en Griekse, aan synagogen, kloosters, kerken en moskeeën.
Wat zouden al die bouwwerken gemeen hebben?

Europa heeft eeuwenlang voornamelijk te maken gehad met de ontwikkeling van de kerkbouw. Van de Romeinse en vroegchristelijke basilica, via de hoogtepunten in de romaanse en gotische kathedralen, tot heden. De bouw van synagogen vormde een interessant parallelspoor van deze ontwikkeling, en vooral de laatste decennia is ook de bouw van moskeeën een veelbesproken onderwerp.

In Firminy is onlangs een postuum werk van de misschien wel grootste 20e eeuwse architect, Le Corbusier, geopend, een spraakmakende, monumentale sculptuur die is gebaseerd op ruimtelijke ervaring door middel van een spel van licht en kleur in het interieur.
Het gebouw is een vervolg op het klooster La Tourette (1953) en op de belangrijkste icoon van de 20e eeuwse sacrale architectuur, de kapel in Ronchamp uit 1956.

Is het opmerkelijk dat er internationaal gezien op het gebied van kerkelijke architectuur geen echte vernieuwende impulsen meer zijn gegeven? Al zijn er in het oog springende gebouwen gerealiseerd van architecten als  Siza, Ando, Botta, Richard Meier en Peter Zumthor. Uitzonderingen zijn wellicht de Nederlandse architecten Aldo van Eyck en Dom van der Laan die vanuit totaal verschillende achtergronden de Nederlandse en internationale architectuur wisten te inspireren. Van Eyk door middel van het bekroonde – helaas nooit gebouwde – ontwerp The Wheels of Heaven en de wel gerealiseerde Pastor van Arskerk in den Haag en de Molukse kerk in Deventer.
De ontwerpen zijn gebaseerd op een humane ruimtevisie en wars van formele monumentaliteit, maar ze zijn wel heel precies gecomponeerd als een ruimtelijk gedicht van licht en aandachtsrichtingen.
Dom van de Laan, priester én architect, heeft zijn leven in dienst gesteld van het ontwikkelen van een praktische architectuurtheorie, gebaseerd op verhoudingssystemen die al in het prehistorische heiligdom Stonehenge afleesbaar zijn.
De door hem gerealiseerde uitbreiding van het Benedictijnenklooster in Vaals [Zuid Limburg], waar hij zelf als monnik leefde, is een overtuigende toepassing van zijn theorie. Sober, krachtig en tijdloos zijn de woorden die passen bij dit belangrijke werk.

Het is een gegeven dat het kerkbezoek in Nederland de laatste decennia drastisch is afgenomen. Veel kerken zijn gesloopt of hebben een nieuwe bestemming gekregen. Wel leidt het samengaan van de Hervormde en Gereformeerde kerk nog vaak tot nieuwe kerkbouw of een drastische aanpassing van een bestaande kerk. Vaak ook vraagt de veranderde geloofsbeleving om aanpassingen van het interieur.
Buiten de kerken tiert de spiritualiteit in Nederland welig in alle denkbare vormen. Kleine en grote bijeenkomsten van gemeenschappen en kerkgenootschappen, van enkele tientallen in een huiskamer tot duizenden in sporthallen, tenten en kerken zijn gemeengoed geworden.

En hoe is het met het ontwerpen en bouwen van moskeeën? Decennia lang vond de islamitische gebedsruimte onderdak in gebouwen die oorspronkelijk een andere functie hadden. Maar de laatste jaren worden er steeds meer moskeeën gebouwd. Volgt deze de architectuur vooral de traditionele lijnen, bekend uit de landen van oorsprong of zijn vernieuwingen te melden? Nieuwe – vaak omstreden – projecten in Rotterdam en Amsterdam zijn voorbeelden van het eerste. Maar er is ook het in 2005 met de Archiprix bekroonde ontwerp voor een Islamitische begraafplaats van architect Furkan Köse. Zijn plan is gebaseerd op een klassiek schema van de oude moskee- en tuinvoorbeelden dat hij heeft getransformeerd naar een moderne Westerse context.

Zo zijn er talloze mogelijke invalshoeken. Centraal in deze manifestatie staat het exploreren van de nieuwe architectonische vormen voor religie en spiritualiteit. Dordrecht bezit vele historische kerken, kapellen en andere geestelijke ruimtes (de 18e eeuwse Vrijmetselaarsloge bijvoorbeeld). Dit onderzoek krijgt echter ook concreet vorm. Stichting De Stad schrijft een uitdagende ontwerpwedstrijd uit voor een openbare geestelijke ruimte, een meditatieruimte, stiltekapel, denkkamer, gebedsruimte, een spirituele ruimte voor alle religies.

bouwen voor de geest
14 maart t/m 19 april 2008
Architectuur voor religieuze en spirituele functies
Tentoonstellingen, lezingen, film én een ontwerpwedstrijd
op diverse locaties in Dordrecht
www.bouwenvoordegeest.nl